Istrijat odseka za standardni jezik

Odsek za standardni jezik osnovan je 2006. godine, najpre kao lingvistički projekat Opis i standardizacija savremenog srpskog jezika (178021), a od 2020. godine funkcioniše kao poseban odsek Instituta. Nastao je na predlog Odbora za standardizaciju srpskog jezika i uz podršku Odeljenja jezika i književnosti SANU. Cilj Odseka jeste da se na organizovan način, koristeći se dostignućima savremene lingvistike u zemlji i svetu, pristupi opisivanju savremenog srpskog jezika na svim jezičkim nivoima, što bi vodilo osavremenjavanju i dopunjavanju njegove norme.

Trenutno se u Odseku za standardni jezik realizuje nekoliko projekata. Cilj izrade Rečnika novih reči jeste popisivanje i obrada novih reči u srpskom jeziku, među kojima su i reči koje su počele da se upotrebljavaju u periodu epidemije kovida. U vezi s tim je i izrada Srpske neološke bibliografije. Odsek je organizator i realizator projekta Javni diskurs u Republici Srbiji (7750183), koji je odobren na konkursu za Program IDEJE Fonda za nauku Republike Srbije. Projekat se bavi istraživanjem medijskog, političkog i diskursa društvenih mreža kako bi se pokazao jezički dinamizam, inovativnost i kreativnost jezičkih sredstava, ali i njihov potencijal da budu upotrebljena u svrhu moći, manipulisanja, ubeđivanja, uveravanja, pregovaranja itd. U okviru Odseka pokrenut je projekat Pojmovnik srpskih lingvističkih termina, u kome učestvuju saradnici i iz ostalih odseka Instituta, u zavisnosti od svojih užih kompetencija. Cilj ovog savremenog specijalnog akademskog rečnika je da se popišu i opišu ključni lingvistički termini koji su zaživeli u srbistici.

Kolektivnim rezultatima pridruženi su i brojni i raznovrsni naučni pojedinačni rezultati, u vidu rečnika, monografija, naučnih radova i učešća na međunarodnim i nacionalnim konferencijama.

Istorijat adsek za lingvistička istraživanja savremenog srpskog jezika i izradu Rečnika SANU

Odsek Lingvistička istraživanja savremenog srpskog jezika i izrada Rečnika SANU bavi se jednim od najvažnijih i najzahtevnijih dugoročnih projekata srpske nauke i kulture. Rečnik SANU spada u rečnike tezaurusnog i akademijskog tipa. Obuhvata građu književnog i narodnog jezika sa celovitog prostora štokavskog narečja, u vremenskom rasponu od Dositeja i Vuka do danas. Inicijativu za njegovu izradu dao je Stojan Novaković i za tu potrebu osnovan je u Akademiji Leksikografski odsek, koji je 1947. prerastao u Institut za srpski jezik. Prva knjiga Rečnika izašla je 1959. godine. Do danas je objavljena 21 knjiga. Kada bude završen, Rečnik će imati preko 35 knjiga sa oko 500.000 odrednica.

Osim praktičnom leksikografijom (izradom rečnika srpskog književnog jezika, terminoloških i dijalekatskih rečnika, rečnika pisaca, dvojezičnih rečnika itd.), saradnici Odseka bave se i pitanjima teorijske leksikografije i leksikologije, kao i drugim oblastima nauke o srpskom jeziku.

U okviru Odseka započet je 2016. godine rad na digitalizaciji građe za izradu Rečnika SANU.

Odsek Lingvistička istraživanja savremenog srpskog jezika i izrada Rečnika SANU bavi se jednim od najvažnijih i najzahtevnijih dugoročnih projekata srpske nauke i kulture. Osnovni zadatak saradnika na ovom odseku je izrada najvećeg jednojezičnog deskriptivnog rečnika našeg jezika – Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika SANU, poznatog i kao Rečnik SANU.

Istorijat rada na Rečniku SANU

Rad na ovom rečniku započet je krajem 19. veka, na inicijativu akademika Stojana Novakovića, koji je 1888. godine uputio Srpskoj kraljevskoj akademiji poslanicu pod nazivom Srpska kraljevska akademija i negovanje jezika srpskog. U toj poslanici S. Novaković je obrazložio potrebu izdavanja Rečnika i dao uputstva šta bi sve trebalo da uđe u Rečnik i kako bi on trebalo da se izrađuje.

Pošto na ovu poslanicu Akademija nije odmah odgovorila, S. Novaković 1893. godine podnosi Predlog Srpskoj kraljevskoj akademiji da se za otpočinjanje rada na rečniku ustanovi Leksikografski odsek i određuje zadatke koje bi Srpski rečnik trebalo da ispuni. Odlukom Akademije, iste godine je ustanovljen Leksikografski odsek, sastavljen od akademika i dopisnih članova. Za predsednika Leksikografskog odseka izabran je S. Novaković, a članovi su bili: S. Vulović, P. Đorđević, M. Đ. Milićević, Lj. Stojanović i drugi. Tada počinje organizovan rad na prikupljanju leksičke građe, a Odseku se priključuju i saradnici koji nisu bili članovi Akademije. Za sekretara je izabran M. Ivanić. On je rukovodio radom na skupljanju građe za Rečnik od 1894. do svoje smrti 1916. godine. U međuvremenu, u Akademijine fondove pristizala je leksička građa uglavnom trudom i zaslugom uglednih pojedinaca, koji su, na predlog Društva srpske slovesnosti iz 1855. godine, slali leksiku drugačiju od one u Vukovom Srpskom rječniku. Pravi sakupljački rad usledio je od 1899. godine, kada je sačinjen Poziv i razaslano Uputstvo za kupljenje reči po narodu. Prvi talas pravog sakupljačkog rada na terenu, koji je potrajao do Prvog svetskog rata, bio je najintenzivniji i upravo je u njemu sabran najveći broj najpotpunijih i najboljih leksičkih zbirki. Uporedo sa sakupljačkom delatnošću, u Leksikografskom odseku vredno se radilo na ekscerpciji, ispisivanju i sređivanju građe iz odabranih štampanih dela, tako da je u Leksikografskom odseku negde oko 1910. godine bilo pohranjeno nešto manje od milion i po listića. Tako obimna građa sadrži, pored jezika književnih dela, i jezik stručnih oblasti, jezik poslovnih spisa, narodni govorni jezik (leksiku iz različitih krajeva štokavskog područja).

Godine 1913, u izdanju Akademije, izašla je iz štampe Ogledna sveska Srpskog rečnika književnoga i narodnoga jezika. Kao njen autor potpisan je M. Ivanić. Ivanićeva Ogledna sveska sadrži tri dela: Predgovor, Pregled knjiga iz kojih je crpena građa za naznačeni ogled i Rečnik. Pominjući Vukov Srpski rječnik kao rečnik „narodnih reči” i Daničićev Rječnik jugoslavenske akademije, u kojem se „naročito traga za bićem i značenjima u književnoj prošlosti srpskoj i hrvatskoj”, M. Ivanić najavljuje rečnik Srpske akademije kao rečnik savremenog ili „sadašnjega književnoga i narodnoga jezika srpskoga”.

U ratnim godinama i tokom okupacije zemlje, do kraja 1918. godine, zbog teških prilika i u zemlji i u Akademiji, nije bilo mogućnosti da se rad na Rečniku nastavi. Godine 1920. obnovljen je Leksikografski odsek, u koji se uključuju Lj. Stojanović i A. Belić, kao i brojni spoljašnji saradnici. Poslovima u Odseku rukovodio je Aleksandar Belić, koji je, zajedno sa ondašnjim sekretarom Mirkom Popovićem, predložio izmene u radu sa građom i u pripremi koncepcije za izradu rečnika. Rad u Odseku, uz neprekidno menjanje saradnika, odvijao se po predviđenom planu sve do 1941. godine, kada je okupacijom Srbije završen drugi period u razvoju leksikografske škole. U ovom periodu pripremana je nova Ogledna sveska Rečnika, u čijoj izradi nije učestvovao A. Belić, jer je 1941. godine bio udaljen iz Akademije. Iako je objavljena tek po završetku Drugog svetskog rata, Ogledna sveska nosi 1944. godinu kao godinu objavljivanja. Ona sadrži sledeće celine: Predgovor, Uvod, Upotrebljeni izvori i Rečnik. Koncept Ogledne sveske iz 1944. godine počiva na opštim Novakovićevim idejnim načelima izraženim u Poslanici.

Dalji rad na Rečniku nastavljen je posle oslobođenja, kada je Leksikografski odsek 1947. godine prerastao u Institut za srpski jezik, sa upravnikom A. Belićem i trojicom saradnika. U vreme izrade prvog toma Rečnika, osim A. Belića, stalni naučni saradnici bili su samo M. Moskovljević i I. Grickat, ali je bilo i desetak stručnih saradnika.

Uređivanje Rečnika SANU

Prvi tom Rečnika, objavljen 1959. godine, potpisao je A. Belić u svojstvu glavnog urednika, a saradnici su bili: M. Moskovljević, M. Stevanović, M. Pavlović i R. Aleksić. Posle Belićeve smrti (1960) ukinuta je funkcija glavnog urednika, a uređivanje je preneseno na ceo Uređivački odbor Rečnika. Uređivački odbor činili su urednici knjige i urednici pojedinih sekcija. Na čelu Uređivačkog odbora, sve do desete knjige, bio je Mihailo Stevanović; od jedanaestog do šesnaestog toma Mitar Pešikan; u vreme izrade šesnaestog toma Miroslav Nikolić, sedamnaestog – Milica Radović Tešić, u vreme izrade osamnaestog i devetnaestog toma Stana Ristić, a od 2016. godine odsekom Lingvistička istraživanja savremenog srpskog književnog jezika i izrada Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika SANU rukovodila je Rada Stijović. Od 2020. godine rukovodilac odseka je dr Neđo Jošić.

Građa za Rečnik SANU

Rečnik SANU izrađuje se na osnovu primera ispisanih na milionima listića, koji se uazbučeni nalaze u hiljadama kutija u Institutu za srpski jezik. Procenjuje se da takvih listića ima oko 6 miliona. Tzv. skraćenice iz Priručnika za obradu rečničke građe sadrže na desetine imena pisaca i knjiga koje pokrivaju beletristiku, nauku, publicistiku, udžbenike i druge priručnike iz dva veka. Tu su, takođe, i 32 časopisa, poput književnih, etnografskih itd. Građa iz književnih dela broji oko 350 pisaca i spaja Dositeja, Vuka, Steriju i Njegoša sa Zmajem, Brankom Radičevićem, Đurom Jakšićem, potom Lazarevićem, Stankovićem, Matavuljem, Sremcem, Isidorom Sekulić, Rakićem i Disom, piscima između dva rata, pre svega s Andrićem i Crnjanskim, kao i piscima posle Drugog svetskog rata sve do Pekića, Ćosića, Kapora, Pavlovića, Kiša, Albaharija… U novije vreme ekscerpirani su i savremeni pisci, poput D. Mihailovića, G. Petrovića. R. Belog Markovića i dr.

U građu za Rečnik SANU ulaze i odrednice iz mnogih rečnika, leksikona, priručnika koji nisu ekscerpirani, ali ih saradnici obavezno koriste (npr. šestotomni i jednotomni rečnici Matice srpske, Rečnik JAZU, Veliki rečnik stranih reči i izraza I. Klajna i M. Šipke, Turcizmi u srpskohrtvatskom jeziku A. Škaljića itd.). U građu ulazi i leksika iz dijalekatskih rečnika koji se pojavljuju poslednjih godina kao samostalne monografije ili pak u okviru Srpskog dijalektološkog zbornika. Građa se svakodnevno unosi i iz nekih terminoloških rečnika, recimo, iz Botaničkog rečnika D. Simonovića, Hircovih rečnika narodnih imena riba, zmija i ptica, Srpskohrvatske leksike ribarstva V. Mihajlovića i G. Vuković itd. U neizostavnu građu Rečnika SANU ulaze i enciklopedije, kao što je Prosvetina, Jugoslavenskog leksikografskog zavoda, specijalne enciklopedije likovne umetnosti, šumarstva, lova itd.

Paralelno sa hiljadama listića koje su s kraja 19. veka pa do sredine šeste decenije 20. veka prepisivali različiti ljudi (bili su među njima i: M. Rešetar, S. Novaković, A. Belić, R. Domanović, J. Skerlić, Isidora Sekulić i drugi), sakupljana je i leksička građa na terenu, prema uputstvima koje je u Akademiji izradio S. Novaković. U ulozi sakupljača našli su se najrazličitiji ljudi svih zanimanja. Preko dvesta hiljada listića ispisao je V. Arsenijević, ali sem njega vrlo vredne zbirke reči dali su pesnik J. J. Zmaj, slikar N. Radonić, književnica J. Bilbija, „gimnazist”, kasniji istoričar V. Ćorović, leksikograf M. Moskovljević, lingvista G. Elezović itd.

Zbirke reči stalno stižu u Institut za srpski jezik, pa tako treba pomenuti da su nekoliko bogatijih zbirki u poslednjim decenijama priložili saradnici odseka: Milosav Tešić, Milorad Simić, Rada Stijović itd.

Zanimljivosti o Rečniku SANU

Do danas je objavljen 21 tom Rečnika SANU, dok je 22. tom u štampi. U prvih 19 tomova obrađeno je oko 232.000 reči (i izraza) na oko 15.200 stranica velikog formata dvostubačnog, gusto štampanog rečničkog teksta. Ukupna težina do sada objavljenih tomova je oko 34 kg, a dužina više od jednog metra. Ako bismo svakodnevno čitali po jednu stranicu rečničkog teksta, trebalo bi nam više od 40 godina da pročitamo do sada objavljene tomove Rečnika SANU. Rečnik SANU će prema obimu biti najveći među rečnicima slovenskih jezika. Kada bude završen, imaće oko 40 tomova, u kojima će biti obrađeno preko 500.000 odrednica. Ovaj najvažniji nacionalni leksikografski poduhvat, plod timskog rada autorskog kolektiva Rečnika SANU, predstavlja kapitalno delo srpskog naroda, njegovog jezika i kulture.

Ostali poslovi saradnika na Rečniku SANU

Od samog početka do danas saradnici angažovani na izradi Rečnika SANU, osim leksikografijom i leksikologijom, bavili su se i drugim oblastima srpskog jezika: istorijom jezika, dijalektologijom, savremenim srpskim standardnim jezikom i opštim lingvističkim pitanjima. Danas na izradi Rečnika SANU radi tim od 35 stalno zaposlenih. Njima rukovodi dr Neđo Jošić, viši naučni saradnik. Među saradnicima ukupno ima 12 redaktora, 5 pomoćnih redaktora, 18 osnovnih obrađivača i dva tehnička urednika. Oni vredno primenjuju leksikografsku veštinu i prate savremene lingvističke tokove, spremni da sa tradicionalne leksikografije zakorače u kompjutersku leksikografiju i da koriste sve prednosti računarske tehnike i kapacitete korpusne lingvistike, kako u timskom leksikografskom radu, tako i u svom individualnom istraživačkom radu. Osim u izradi Rečnika SANU, mnogi institutski saradnici učestvovali su i u izradi oba Matičina rečnika – šestotomnog Rečnika srpskohrvatskoga književnog jezika i jednotomnog Rečnika srpskoga jezika, dok su pojedinačno autori većeg broja dijalekatskih, morfoloških i drugih specijalizovanih rečnika i studija.

U susret novom dobu – digitalizacija

Nove tehnologije omogućuju da Rečnik SANU postane lako dostupan čitaocima širom sveta, ali i da se unapredi i ubrza njegova izrada. S tim ciljem je 2016. godine lingvistički tim sa ovog odseka (na čelu sa Radom Stijović), a u saradnji sa informatičkim timom sa Rudarsko-geološkog fakulteta, otpočeo pripremu za digitalizovanu verziju Rečnika SANU. Zasada su kreirane procedure za analizu digitalizovanog teksta 1. i 19. toma, segmentirani rečnički članci i informacione celine u okviru rečničkog članka.

Isti lingvističko-informatički tim od 2016. godine uspešno radi na digitalizaciji rečničke građe (2017. u okviru projekta „Izrada digitalnog kataloga listića Rečnika SANU”, koji je sufinansiralo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije). Digitalizacija građe i njena organizacija u digitalni repozitorijum omogućiće da se ovi vredni i u najvećem broju vrlo trošni listići sačuvaju i da se učine podesnim za automatizaciju rada na Rečniku.

Pogledajte prezentaciju u kojoj se detaljno obrazlaže potreba za digitalizacijom bogate građe Rečnika SANU, koja bi mogla predstavljati i izvanredan osnov srpskog nacionalnog jezičkog korpusa, a koja sadrži podatke ne samo o jeziku već i o kulturi, običajima, istoriji, verovanjima, naučnoj misli i dr. srpskog naroda tokom protekla dva veka., kao i o potrebi za njenom anotacijom i pravljenjenjem jedinstvene i pretražive onlajn rečničke baze.

Istorijat etimološkog odseka

Traženje etimologije složen je i zahtevan posao, čija je neophodna predradnja prikupljanje dijalekatskih i istorijskih potvrda reči kao i svih njihovih tumačenja, dosad datih u sekundarnoj literaturi. Pored poznavanja starih i savremenih jezika, on iziskuje široka znanja iz oblasti komparativno‑istorijske lingvistike, dijahrone filologije i dijalektologije, pa i niza vanjezičkih disciplina. Da bi se izašlo u susret tim potrebama, istraživački tim je raznovrsno i široko profilisan, te osim slavista okuplja indoevropeiste, klasične filologe, orijentaliste, romaniste. Njihov kolektivni rad na dvama rečnicima propraćen je bogatom individualnom produkcijom, koja obuhvata veliki broj naučnih radova objavljenih u vidu monografija, članaka u časopisima i priloga u zbornicima.

Etimološki odsek Instituta za srpski jezik SANU jedina je institucija u Srbiji koja se sistematski i kompetentno bavi etimologijom, a Etimološki rečnik srpskog jezika jedini institucionalizovani projekat takve vrste u našoj zemlji.

Projekat etimološkog rečnika zasnovan je 1983. godine pri Republičkoj zajednici nauke Srbije po principu tadašnjih makroprojekata, koji su za inicijatore i naučne rukovodioce imali članove Srpske akademije nauka i umetnosti, a neposredno su ih ostvarivale odgovarajuće naučnoistraživačke institucije. Iste godine, u okviru Instituta za srpski (tada srpskohrvatski) jezik SANU i pod pokroviteljstvom SANU, a na inicijativu akademika Pavla Ivića, osnovan je Etimološki odsek sa ciljem da se stvori kadrovska i materijalna osnova za izradu etimološkog rečnika. Prvobitni naziv projekta bio je „Etimološki rečnik srpskohrvatskog jezika“, koji je odlukom Odeljenja jezika i književnosti SANU od 9. juna 1998. godine promenjen u „Etimološki rečnik srpskog jezika“.

Odeljenje jezika i književnosti SANU nadzire rad na ovom projektu preko svog Odbora za etimološki rečnik srpskog jezika, koji je do svoje smrti 1999. godine vodio akademik Pavle Ivić, zatim akademik Irena Grickat-Radulović, da bi od 2003. godine tu funkciju preuzeo akademik Aleksandar Loma.

U Etimološkom odseku od njegovog osnivanja do danas radilo je, duže ili kraće, ukupno 14 saradnika: Jasna Vlajić-Popović (prvi saradnik na Odseku, zaposlena 1983, penzionisana 2021, i dalje angažovana po ugovoru), Bojan Popov (zaposlen u periodu 1984–1988), Biljana Sikimić (zaposlena u periodu 1987–2001), Biljana Vukmanović-Mojsilović (zaposlena u periodu 1988–1995), Marta Bjeletić (zaposlena od 1990 i nadalje), Snežana Petrović (zaposlena od 1991 i nadalje), Maja Kalezić (zaposlena u periodu 1999–2022), Tanja Petrović (zaposlena u periodu 1999–2000), Marija Vučković (zaposlena od 2000 i nadalje), Jelena Janković (zaposlena od 2005 i nadalje), Ana Španović (zaposlena od 2011 i nadalje), Željko Stepanović (zaposlen od 2011 i nadalje), Sonja Manojlović (zaposlena od 2015 i nadalje) i Marija Radenković (zaposlena od 2018 i nadalje).

Kao spoljni saradnici angažovani su bili: Aleksandar Loma (od 1994 i nadalje), Vanja Stanišić (u periodu 2006–2011) i Orsat Ligorio (od 2011 i nadalje).

Saradnici Etimološkog odseka bave se prvenstveno etimološkim istraživanjima srpskog i ostalih slovenskih jezika, a s obzirom na multidisciplinarni karakter etimologije – i istorijom jezika, srpskom i slovenskom dijalektologijom, balkanskom lingvistikom, klasičnom filologijom, orijentalistikom, indoevropeistikom, onomastikom, etnolingvistikom, sociolingvistikom, komparativnom mitologijom itd.

Shodno tome, Etimološki odsek svojom delatnošću na polju dijahronije i komparativistike (slovenske i balkanske) čini bitan element strukture Instituta za srpski jezik SANU, kojim se upotpunjava stručno-naučni profil Instituta u skladu s principima po kojima su profilisani odgovarajući nacionalni instituti u drugim slovenskim zemljama.

Etimološki odsek ima žive i trajne međunarodne kontakte s autorskim kolektivima Praslovenskog rečnika u Krakovu, Slovenačkog etimološkog rečnika u Ljubljani, Etimološkog rečnika slovenskih jezika u Moskvi, Staroslovenskog etimološkog rečnika u Brnu, Bugarskog etimološkog rečnika u Sofiji. Članovi Odseka aktivno učestvuju i u nadnacionalnim projektima kakav je, na primer, Opšteslovenski lingvistički atlas (OLA).

Objavljivanjem dvaju rečnika (tezaurusnog Etimološkog rečnika srpskog jezika i sažetog Priručnog etimološkog rečnika srpskog jezika) i srpski jezik staće u red evropskih jezika koji imaju svoje etimološke rečnike kao neizostavan element celovitog opisa jezika (pored opisnih i istorijskih rečnika, pravopisa, gramatike). Značaj ovakvih poduhvata prevazilazi okvire nauke o jeziku jer se oni, u meri u kojoj jezik odražava etničku i kulturnu istoriju svojih nosilaca, ugrađuju u same temelje nacionalne kulture. Kroz dobar i iscrpan etimološki rečnik može se sagledati ne samo ono što je toj kulturi svojstveno i što je čini samobitnom, već i mnogostrukost i složenost njenih veza sa drugim kulturama. Takav rečnik produbljuje i širi perspektivu objektivnog sagledavanja nacionalne prošlosti, a istovremeno bitno sužava prostor za razne mistifikacije, koje se često temelje na proizvoljnom i tendencioznom tumačenju jezičkih fakata.

Istorijat dijalektološkog odseka

Izveštaji o radu iz prvih nekoliko godina postojanja Instituta svedoče nam o tome da je posebna pažnja posvećivana dijalektologiji, pa je tako, uz Leksikografski odsek, postojala i Dijalektološka sekcija, tj. odsek, sa zadatkom da se u njemu izrađuje karta, odnosno atlas. S otpočinjanjem projektnog načina finansiranja, a po odluci Akademijinog Odeljenja jezika i književnosti iz 2002. godine, dijalektologija se formalno vraća u Institut kroz realizaciju projekta Dijalektološka istraživanja srpskog jezičkog prostora, čime je pozitivno odgovoreno na molbu rukovodioca projekta i tadašnjeg direktora Instituta dr Slobodana Remetića „da dalji rad na poslovima iz oblasti dijalektologije i onomastike bude projekat od nacionalnog značaja pod staranjem SANU, a da se (…) angažovanje stručnjaka obavi preko Instituta“. Značajno mesto među postavljenim zadacima pripalo je obradi sadržaja bogatih kartoteka formiranih tokom višedecenijskog rada dvaju naučnih odbora SANU (Akademijski odbor za dijalektološke atlase i Odbor za onomastiku). Sticajem povoljnih okolnosti, već je tokom 2005. godine za rad na Projektu primljeno čak petoro saradnika. Prioritet je bio dat Srpskom dijalektološkom atlasu (SDA), a neprekinuto su ispunjavane obaveze vezane za nacionalni sektor Opšteslovenskog lingvističkog atlasa (OLA), uz koordinaciju prof. Slobodana Remetića kao predsednika obeju nacionalnih komisija. Posebna pažnja poklanja se pribiranju, odnosno spasavanju jezičkog blaga iz krajeva koji su tokom poslednjih ratnih događaja privremeno ostali bez Srba (prostor bivših jugoslovenskih republike Bosne i Hercegovine i Hrvatske, Autonomne pokrajine Kosova i Metohije). Predmet istraživanja, odnosno krajnji cilj rada, jeste prikupljanje i obrada dosad nesakupljenog, kao i obrada ranije prikupljenog, srpskog jezičkog blaga, celovitog u tematskom i geografskom pogledu. U Institutu se nakon ukidanja projekata zasniva Dijalektološki odsek, i on danas ima 14 saradnika (od čega njih 11 s doktoratom), a oni se nalaze i u prostorijama Ogranka SANU u Novom Sadu i Nišu.

Istorijat staroslovenističkog odseka

Istorijat Staroslovenističkog odseka

Radni okvir Odseka čine poslovi započeti na Staroslovenističkom odseku Instituta za srpski jezik. Naime, nakon inicijative Međunarodnog komiteta slavista (1958), u Jugoslaviji je pokrenut savezni projekat pod nazivom „Rečnik opšteslavenskog (crkvenoslavenskog) književnog jezika“ (1961), čija bi izrada bila poverena staroslovenističkim institutima ili odgovarajućim odsecima republičkih instituta za jezik. Takav je institut već bio osnovan u Zagrebu (1952), Odeljenje za istoriju makedonskog jezika postoji otkad i Institut za makedonski jezik u Skoplju (1953), dok sličnog instituta, ili odeljenja na Institutu za srpski (tada „srpskohrvatski“) jezik, u Srbiji nije bilo. Srpsku nauku je na tom formalno pokrenutom saveznom projektu predstavljao Petar Đorđić, ali je zbog kadrovskih i organizacionih problema, povezanih s tada negativnim odnosom društva prema srpskom crkvenoslovenskom nasleđu – proučavanje srpske redakcijske leksike kasnilo. Za prvog rukovodioca projekta na Institutu je imenovan Dimitrije Bogdanović, a sam rad je otpočeo tek 1969. godine, kad je zaposlen Dimitrije E. Stefanović, staroslovenista rodom iz Sentandreje.

Na Odseku je radilo nekoliko generacija istraživača, a najvećeg traga su, pored D. E. Stefanovića, ostavili Nikola Rodić († 2003) i Gordana Jovanović. Pored Dimitrija Bogdanovića († 1986), na rad Odseka su svojim idejama presudno uticali i akademici Mitar Pešikan († 1996) i Irena Grickat († 2009), a potom i Đorđe Trifunović, osnivač Staroslovenističkog seminara na Filološkom fakultetu u Beogradu i rukovodilac Projekta zasnovanog na novim principima (2003–2004).

Leksikografski rad

Po uputstvima Dimitrija Bogdanovića rad je započet potpunom ekscerpcijom Miroslavljevog jevanđelja, s osloncem na Marijino četvorojevanđelje i druga staroslovenska jevanđelja. Potom je izvršena dopunska ekscerpcija Vukanovog jevanđelja i drugih važnih srpskih jevanđelja, ukupno 25 (XII–XVI vek). Ovim je stvoren korpus od preko sto hiljada listića.

Krajem 1976. godine paralelno je ekscerpiran Matičin apostol u potpunosti, a zatim dopunski i ostali izvori, ukupno 10 apostola (XIII–XIV vek). Apostolski leksički korpus brojao je pedeset hiljada listića.

Naporedo sa srpskoslovenskim listićima ispisivani su i grčko-srpskoslovenski listići za grčki indeks.

Prilikom renoviranja Akademije i iseljavanja dela Instituta u susednu zgradu (u ulici Đure Jakšića), izgubljen je apostolski deo novozavetnog korpusa, što je primoralo saradnike Odseka da se fokusiraju na preostali, jevanđeljski deo.

Mitar Pešikan je osmislio koncept izrade Srpskoslovenskog jevanđeljskog rečnika, a ostali saradnici su, pored njega počeli rad na ovome poduhvatu. Posle prekida od nekoliko godina, ujednačeni su različiti, u međuvremenu razvijeni pristupi, proširen je spisak izvora na 35 (sa fragmentima 42) i delimično je rekonstruisana ekscerpcija apostola. Godine 2007. objavljen je Srpskoslovenski rečnik jevanđelja. Ogledna sveska (sastavio V. Savić, urednik G. Jovanović, Biblioteka Južnoslovenskog filologa 23).

Kako pomenuti međunarodni projekat izrade Rečnika crkvenoslovenskog jezika nije zaživeo, u narednom se periodu prešlo na izradu pojedinačnih redakcijskih rečnika, koji se od 2007. godine objedinjuju u Uporednom indeksu rečnika izrađenih u okviru Komisije za crkvenoslovenske rečnike.

Predstavnicima Komisije šalje se materijal za jevanđeljski i opšti redakcijski rečnik. Indeksi su završeni zaključno sa slovom O (u srpskoj srednjovekovnoj ortografiji Ѡ-). Oba indeksa se podvode pod rekonstruisane crkvenoslovenske odrednice u Uporednom indeksu, gde se daju ispod staroslovenskih potvrda, pored hrvatske, makedonske i ruske crkvenoslovenske građe.

Izdat je prvi tom Uporednog indeksa, koji predstavlja četvrtinu ukupnog korpusa: Sporedben indeks kon rečnicite obrabotuvani vo ramkite na Komisijata za crkovnoslovenski rečnici pri MKS, I (A–Z), red. Zdenka Ribarova, Skopje: MANU, 2015, 818 str.

Plan je da indeksi koji se izrađuju za potrebe Komisije za crkvenoslovenske rečnike posluže za izradu dva srpska rečnika – Srpskoslovenski rečnik jevanđelja i Rečnik crkvenoslovenskog jezika srpske redakcije.

Obrada starog srpskog pisanog nasleđa i aktivno učešće u životu naučne zajednice

Na Odseku se od početka, uz leksikografski rad, odvija višestruko istraživanje odabranih srednjovekovnih spomenika. Ova istraživanja prethode izdavanju i leksikografskoj obradi pojedinih spomenika. Istraživanjima je obuhvaćeno celokupno srpsko pisano nasleđe u srednjem veku.

Povodom 60 godina postojanja Instituta, Staroslovenistički odsek je, uz podršku Akademije, organizovao međunarodni naučni skup: „Standardizacija staroslovenskog ćiriličkog pisma i njegova registracija u Unikodu“, Beograd 2007. Dve godine kasnije u Akademiji je izdat istoimeni zbornik radova s ovoga skupa (urednici G. Jovanović, J. Grković-Mejdžor, Z. Kostić, V. Savić, Naučni skupovi SANU, knjiga CXXV, Odeljenje jezika i književnosti, knjiga 20, 2009).

Izdata je rukopisna paleografija S. M. Kuljbakina, decenijama pohranjena u Arhivu SANU: S. M. Kulьbakinъ, Slavяnskaя paleografія, Bѣlgradъ 2008 (priredili G. Jovanović, R. Kovačević, V. Savić).

Povodom 1150 godina od Velikomoravske misije priređen je zbornik radova u čast Solunske braće: Sveti Ćirilo i Metodije i slovensko pisano nasleđe (863–2013), Beograd, 2014. Time je pokrenuta posebna serija u Institutu pod nazivom „Staroslovensko i srpsko nasleđe“ (urednici J. Radić, V. Savić).

U zborniku je monografski obrađena bibliografija srpske nauke o delu svetih Ćirila i Metodija: Prilog bibliografiji domaće ćirilometodijevistike, Sveti Ćirilo i Metodije i slovensko pisano nasleđe: 863–2013, 447–542 (A. Golubović, V. Savić).

Staroslovenistički odsek je uzeo značajnog učešća u organizovanju međunarodnog naučnog skupa u čast 900-godišnjice rođenja Stefana Nemanje: „Vladar, monah i svetitelj: Stefan Nemanja – prepodobni Simeon mirotočivi i srpska istorija i kultura (1113–1216)“, Beograd – Studenica – Podgorica – Nikšić, 2014.

Saradnici Odseka su pružili važan doprinos u pripremanju četvrte knjige Zakonik cara Stefana Dušana (urednici K. Čavoški, Đ. Bubalo, Odeljenje društvenih nauka SANU, Izvori srpskog prava IV, Beograd 2015). Pored rada na pripremi izdanja pojedinih prepisa Zakonika, u sklopu tog posla je urađen i Rečnik i registar mlađe redakcije Dušanova zakonika (V. Savić, Đ. Bubalo), 597–652.

Izdavanje spomenika

Na Odseku su priređena izdanja nekih od najvažnijih srpskih srednjovekovnih spomenika, jevanđelja i apostoli:

Matičin apostol (XIII vek), priredili R. Kovačević, D. E. Stefanović, Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, 1979.
N. Rodić, G. Jovanović, Miroslavljevo jevanđelje (kritičko izdanje), Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti – Institut za srpskohrvatski jezik, 1986.
Šišatovački apostol (1324. godine), priredio D. E. Stefanović, Beč: Austrijska akademija nauka i umetnosti – Srpska akademija nauka i umetnosti – Institut za srpskohrvatski jezik, 1989.